حقوق بشر بهعنوان یکی از سه ضلع موضوعی فعالیتهای سازمان ملل در سالهای گذشته از اهمیت بسزایی برخوردار شده است. تنیده شدن بسیاری از رفتارهای دولتها در حوزههای حکمرانی داخلی، روابط بین دولتی و امنیت بینالمللی با رعایت یا نقض حقهای انسانی، موضوعات مختلف حقوق بشری را از مسائلی فلسفی و انسانی، به حوزههایی همچون امنیت و سیاست و اقتصاد هم وارد نموده است.
همین امر سبب شده تا استفاده ابزاری از مفاهیم حقوق بشری نیز مانند بسیاری دیگر از موضوعات، توسط دولتهای قدرتمند عرصه بینالملل رواج یابد. این عرصه، خطرهای مشخصی را برای امنیت ملی هر دولت مستقلی همانند جمهوری اسلامی ایران فراهم میکند که تنها با هشیاری و بهویژه اتخاذ رویکردی عملیاتی به مباحث حقوق بشر بینالمللی قابل دفاع و دفع است. بر همین مبنا نشریه «مطالعات حقوق بشر» از سوی سازمان دفاع از قربانیان خشونت بهعنوان باسابقهترین سازمان غیردولتی داخلی در فضای حقوق بشر بینالملل تنظیم و تدوین گردیده تا در آن تلاش شود ضمن اتخاذ رویکردی عملگرایانه، حمایتها و آگاهیهایی در حوزه دیپلماسی حقوق بشری جمهوری اسلامی ایران فراهم آید.
در شماره نخست، به بررسی ابعاد چندوجهی حقوق بشر در چارچوب سیاستهای جهانی، با تمرکز بر چالشهای جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با تحریمهای یکجانبه، تنشهای منطقهای و مسائل مهاجرتی پرداخته شده است. این مجموعه مقالات، مبتنی بر تحلیلهای حقوقی عمیق و راهبردهای عملیاتی، به کاوش در نقضهای ساختاری حقوق بشر، واکنشهای جامعه بینالملل و پیشنهادهای سیاستگذاری میپردازد. هدف اصلی، فراهم آوردن بستری علمی برای سیاستگذاران، پژوهشگران و نهادهای مدنی است تا هرکدام بهنوبه خود در دیپلماسی رسمی و غیررسمی حقوق بشری کشورمان نقشی درخور و متناسب را ایفا نمایند.
راهبردهای عملیاتی جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به نقض گسترده حقوق بشر توسط رژیم اسراییل (فاز اول: سرزمینهای فلسطینی تحت اشغال) عنوان نخستین مقاله نشریه است. نویسنده با تمرکز بر ریشههای ساختاری جنایات رژیم اسراییل در فلسطین اشغالی، شش محور کلیدی را در خصوص راهبردهای عملیاتی نظام تبیین میکند: ارتقای دیپلماسی چندجانبه، پیگرد حقوقی جنایات، ائتلافسازی منطقهای و بینالمللی، ارتقای دیپلماسی فرهنگی، مقابله با فرآیندهای عادیسازی و تقویت حمایتهای اقتصادی از ملت فلسطین. با بهرهگیری از فرصت تجاوز اخیر رژیم اسراییل به خاک ایران، گزارش بر افشای ماهیت جنایتبار این رژیم و بسیج اراده جهانی برای پاسخگویی تأکید دارد. در نهایت، این راهبردها بهعنوان بخشی از پروژهای چندمرحلهای برای ارتقای جایگاه حقوقی ایران معرفی میشود.
نگاهی به واکنشهای بینالمللی در خصوص تجاوز رژیم اسراییل به جمهوری اسلامی ایران عنوان دومین مطلب نشریه است. این گزارش، موج گسترده واکنشهای جهانی به حملات رژیم اسراییل به ایران در خرداد ۱۴۰۴ را تحلیل میکند؛ از جمله بیانیههای محکومیت گزارشگران ویژه شورای حقوق بشر، برخی نهادهای بینالمللی و همچنین بسیاری از دولتها که اقدامات رژیم اسراییل را غیرقانونی و تهدیدکننده امنیت منطقهای قلمداد کردهاند. همچنین به موضعگیریهای انتقادی کشورهای متعدد نظیر چین، روسیه و پاکستان اشاره دارد و نگرانیهای سازمانهایی مانند عفو بینالملل و دیدهبان را برجسته میسازد.
سومین مقاله، به بررسی حقوقی حکم دادگاه منطقهای ایالاتمتحده در اورگن در خصوص اثرات منفی تحریم بر برخی بیماران ایرانی مبتلا به تالاسمی و ایبی اختصاص یافته است. این پژوهش، بهنقد حقوقی حکم دادگاه آمریکایی در پرونده بیماران ایرانی علیه تحریمهای ایالاتمتحده میپردازد، که علیرغم پذیرش آسیبهای واقعی، به دلیل مانع شکلی (عدم احراز رابطه علیت) رد گردید. گزارش استاندارد اثباتی سختگیرانه دادگاه را مغایر با اصول مسئولیت دولت میداند و بر ضرورت بازنگری دکترینهای حقوقی برای انطباق با واقعیتهای تحریمهای یکجانبه و تعهدات حقوق بشری بینالمللی اصرار میورزد.
جایگاه تحریمهای حقوق بشری در سیاست خارجی اتحادیه اروپا: مطالعه موردی تحریمهای اعمالی علیه ج.ا.ایران چهارمین پژوهش منتشره در این نشریه است. این مطالعه، جایگاه تحریمهای حقوق بشری در سیاست خارجی اتحادیه اروپا را، با تمرکز بر انواع تحریمها (هدفمند و بخشی) و چارچوبهای اجرایی آنها بررسی میکند و مطالعهای موردی در خصوص تحریمهای ضد ایرانی اروپا از سال ۲۰۱۱ دارد. گزارش اهداف اعلامی اتحادیه را تحلیل نموده و به انتقاد از گزینشگری و معیارهای دوگانه میپردازد.
پنجمین متن به موضوع اخراج اتباع غیرمجاز افغانستانی از ایران: پیامدها، تجربههای جهانی و راهبردهای مدیریت هوشمند اختصاص یافته است. این مقاله، سیاست بازگرداندن گسترده اتباع افغانستانی را تحلیل میکند و در ادامه با بررسی پیامدهای انسانی، حقوقی و دیپلماتیک آن و مقایسه با تجربیات موفق کشورهایی چون کانادا، آلمان و پاکستان به جمعبندی میرسد. نویسنده در نهایت، راهکارهایی نظیر ارتقای ثبت مهاجران، بازگشت داوطلبانه و مشارکت اجتماعی را برای مدیریت هوشمند و انسانی پیشنهاد مینماید.
مروری بر مأموریت گزارشگر ویژه تحریم سازمان ملل ششمین متن نشریه است که بهصورتی کوتاه اما دقیق و عملیاتی، مأموریت گزارشگر ویژه سازمان ملل در بررسی آثار تحریمهای یکجانبه بر حقوق بشر را مرور میکند. گزارش با تمرکز بر فعالیتهای پروفسور آلنا دوهان از جمله سفر به ایران در ۱۴۰۱ روش ایشان بر مستندسازی اثرات مخرب تحریم بر سلامت و اقتصاد را برجسته نموده و تلاش گزارشگر برای همکاری با نهادهای جهانی را تحسین میکند.
آپارتاید جنسیتی؛ مفهومی نوین در حقوق بینالملل کیفری آخرین مقاله نشریه مطالعات حقوق بشر است. این پژوهش، با الهام از مفهوم آپارتاید نژادی و کاربرد اخیر آن در گزارشهای سازمان ملل در خصوص افغانستان، این موضوع را بهعنوان تبعیض ساختاری علیه زنان بررسی میکند. گزارش به جایگاه حقوقی مفهوم مذکور پرداخته و امکان جرمانگاری آن ذیل جنایات علیه بشریت را ارزیابی میکند.
امید که این شماره که توسط کارشناسان ارزشمند سازمان دفاع از قربانیان خشونت به رشته تحریر درآمده، سنگ بنای یک فصلنامه تخصصی در حوزه مطالعات کاربردی حقوق بشر قرار بگیرد و کمکی باشد در ارتقا و بهبود استانداردهای دیپلماسی حقوق بشری جمهوری اسلامی ایران.
